Cando a paisaxe se fixo verba

Christian Villamide

A arte como soporte para o cuestionamento. A paisaxe como construción cultural, como terreo simbólico no que configuramos a nosa maneira de estar no mundo. O natural, hoxe espazo para o conflito e a barbarie. A materia e o material como campo de batalla. Existe algunha esperanza para rachar co desapego? Perdura algunha posibilidade de suturar a ferida? Aínda podemos accionar dende a fenda, que cada vez máis dilata a distancia que se interpón entre nós e a natureza que acubillou a nosa orixe? Sometémola, baixo formigón e pseudointelectualidade. Unha e outra vez, con pegada irreversible. 

Progresamos (ou non) baixo a forma da indiferencia, perdendo a curiosidade primixenia por descubrir e sentir, pavimentando sendas para que o capitalismo voraz sexa dono e señor do “imperio do primeiro mundo”, dunha sociedade cada vez máis egoísta, adormecida e, en boa medida narcisista, preocupada só por manter(se) parte ou preto do poder. Pero, que é o poder? O poder preséntase hoxe como a fin de todas as selvas, como o exterminio do natural. Como o último poema. O poder é a morte que temos por diante. 

A obra de Christian Villamide (Lugo, 1966) sempre é unha chamada á reflexión, unha vindicación para espertar a emoción ante a barbarie, na procura dunha volta á contemplación, á valoración da natureza e da contorna, á convivencia dende o respecto. Dende a memoria dos materiais e a pegada do tempo sobre estes, o artista constrúe pequenos artefactos que nos interpelan, que nos remiten a novas realidades posibles, que nos fan reflexionar sobre o modo en que habitamos o territorio. Paisaxes de-construídas ou (re)construídas se alzan ante nós, a partir de materiais atopados, refugallos industriais ou retallos orgánicos, desvelando novos relatos a través de pequenos simulacros, experiencias estéticas, que xogan entre a linguaxe, o concepto e a evocación. Pode unha sombra debuxar unha montaña? É posible avistar novos horizontes ensamblando coidadosamente anacos de madeira, pedra e cemento? Pode emerxer a vida, encofrada entre lindes de formigón e asfalto?

“Cando a paisaxe se fixo verba” é unha toma de conciencia cara a resignificación do termo paisaxe, superando a contemplación romántica de artistas e viaxeiros ante a inmensidade da natureza, na procura sempre do sublime, para adentrarse agora nunha nova interpretación, cun carácter complexo, múltiple e variable. Onde no "pasado" discorrían os montes, as chairas e os ríos, "onte" foron o cultivo, a conquista e a civilización ós que asentaron os alicerces da verba "paisaxe", no seo da acción de construír as novas sociedades contemporáneas. Así, "paisaxe" é un termo cultural, é a natureza racionalizada, pensada e conceptualizada, sendo o resultado da interacción no tempo das persoas e o medio natural. A súa expresión é hoxe un territorio percibido e valorado polas súas cualidades culturais, produto dun proceso e soporte da identidade dunha comunidade. Somos paisaxe. Cada vez máis. Malia que tamén somos natureza, aínda que cada vez menos.

Christian Villamide pon en valor aquilo que tamén é paisaxe, rescatando da ocultación e do velado a “maleza”, esa natureza mínima que agroma ante a adversidade. Semella fráxil, máis sobrevive ante o conflito e a especulación, ignorando un mundo sobrevido de pobreza e destrución enerxética e ecolóxica. O orgánico e o natural vese encofrado, tensionado, lapidado, soportando sobre a súa corporeidade toda a presión e a hostilidade do artificial, do industrial, do intelectual. O peso e a lacra do pseudo-progreso. O artista presenta paisaxes acotadas (e afogadas), unha sorte de paraísos prefabricados na procura do mellor ornamento das novas cidades, etiquetadas como sustentables, nun alarde de supremacía e superioridade moral dun capitalismo patriarcal salvaxe. 

Pero non se confía plenamente ao desalento e á desesperanza. O traballo de Villamide sitúase (e sitúanos) sempre nunha investigación e nun escudriñamento continuo, perseguindo a beleza e rastreando a evocación en cada trazado, en cada xesto. Nesa construción cultural da paisaxe, nesa articulación das imaxes mentais, esa natureza pensada e reflexionada articúlase linguaxe. As liñas que debuxan o horizonte connotan verbas, frases, expresións. É a contemplación, á que o artista insiste en volver como último salvoconducto para a supervivencia do ser humano, a que fai emerxer as palabras e o pensamento crítico. Pensámonos na paisaxe, reflexionámonos nesas reverberacións da natureza perdida, nesa contorna primixenia que vemos esmorecer hoxe nas nosas sociedades anestesiadas. Só esa necesidade emocional de seguir formando parte dela pode ser a súa salvagarda. En definitiva, tamén a nosa salvagarda.

Christian Villamide afonda nesta mostra na cruel distancia co natural. Visibiliza esa fenda, cada vez máis insalvable, que me fai lembrar esa magnífica intervención de Doris Salcedo na Tate Modern realizada en 2007: “Shibboleth”. Esa profunda greta de 167 metros que simbolizaba o gran burato que existe entre a humanidade e a falta de humanidade, hoxe cobraría novos significados, zumegando os actuais conflitos bélicos (inimaxinables fai máis dunha década), as reiteradas vulneracións dos dereitos humanos, o maltrato aos fluxos migratorios, a devastación dos bosques e das selvas, a explotación salvaxe dos recursos naturais, o negacionismo ante o cambio climático e un longo etcétera que debuxa un presente e un futuro (se aínda existe) profundamente desolador. As pezas escultóricas de Villamide rescatan refugallos para tratar de esbozar posibles futuros utópicos, novas paisaxes reflexivas, agardando algunha reacción da especie humana. O escombro se descontextualiza para dignificar materiais e volverse verba, poesía e reflexión. As cartografías e os planos transfórmanse en espazos de exploración, evidenciando a intervención e a planificación premeditada para o sometemento humano, nesa procura de racionalizar os espazos naturais, de aplicar lindes e barreiras, de conter e dirixir o crecemento. Villamide visibiliza así as malas praxes das sociedades contemporáneas, clamando unha volta urxente á reflexión e ao sentido común, ao respecto, nun acto necesario para reconducir a palabra e o pensamento cara o rescate do natural.

Pode ser a última oportunidade, para mudar a nosa forma de habitar o mundo e para reivindicarnos parte del, antes da fin de todas as selvas. 


Paula Cabaleiro

Comisaria

El arte como soporte para el cuestionamiento. El paisaje como construcción cultural, como terreno simbólico en el que configuramos nuestra manera de estar en el mundo. Lo natural, hoy espacio de conflicto y barbarie. La materia y el material como campo de batalla. ¿Existe alguna esperanza para fracturar ese desarraigo? ¿Pervive alguna posibilidad de suturar la herida? ¿Podemos aún accionar desde la brecha, que cada vez más dilata la distancia que se interpone entre nosotros y la naturaleza, esa que arropó nuestro origen? La sometemos, bajo hormigón y pseudo-intelectualidad. Una y otra vez, con una cicatriz irreversible.

Progresamos (o no) bajo la forma de la indiferencia, perdiendo la curiosidad primigenia por descubrir y sentir, pavimentando sendas para que el capitalismo voraz sea dueño y señor del “imperio del primer mundo”, de una sociedad cada vez más egoísta, aletargada y, en buena medida, narcisista, preocupada solo por mantener(se) parte o cerca del poder. Pero, ¿qué es el poder? El poder se presenta hoy como el fin de todas las selvas, como el exterminio de lo natural. Tal vez, como el último poema. El poder es la muerte que tenemos por delante.

La obra de Christian Villamide (Lugo, 1966) siempre es una llamada a la reflexión, una vindicación para despertar la emoción ante la barbarie, en la búsqueda de una vuelta a la contemplación, a la valorización de la naturaleza y del entorno, a la convivencia desde el respeto. Desde la memoria de los materiales y la impronta del tiempo sobre estos, el artista construye pequeños artefactos que nos interpelan, que nos remiten a nuevas realidades posibles, que nos hacen reflexionar sobre el modo en que habitamos el territorio. Paisajes de-construidos o (re)construidos se alzan ante nosotros, a partir de materiales encontrados, deshechos industriales o restos orgánicos, desvelando nuevos relatos a través de sutiles simulacros, experiencias estéticas que juegan entre el lenguaje, el concepto y la evocación. ¿Puede una sombra dibujar una montaña? ¿Es posible otear nuevos horizontes ensamblando cuidadosamente fragmentos de madera, cuarzo o cemento? ¿Puede emerger la vida, encofrada entre fronteras de hormigón y asfalto?

"Cuando el paisaje se hizo palabra" es una toma de conciencia hacia la resignificación del término paisaje, superando la contemplación romántica de artistas y viajeros ante la inmensidad de la naturaleza, en procura de lo sublime, para adentrarse ahora en una nueva interpretación, con un carácter complejo, múltiple y variable. Donde en el "pasado" transcurrían los montes, las llanuras y los ríos, "ayer" fueron el cultivo, la conquista y la civilización los que asentaron los cimientos de la palabra "paisaje", en el seno de la acción de construir las nuevas sociedades contemporáneas. Así, paisaje es un término cultural, es la naturaleza racionalizada, pensada y conceptualizada, siendo el resultado de la interacción en el tiempo entre las personas y el medio natural. Su expresión es hoy un territorio percibido y valorado por sus cualidades culturales, producto de un proceso y soporte de la identidad de una comunidad. Somos paisaje. Cada vez más. Aunque también somos naturaleza, aunque cada vez menos.

Christian Villamide pone en valor aquello que también es paisaje, rescatando de la ocultación y del velado la "maleza", esa naturaleza mínima que germina ante la adversidad. Parece frágil, pero sobrevive al conflicto y a la especulación, ignorando un mundo sobrevenido de pobreza y destrucción energética y ecológica. Lo orgánico y lo natural se preludia encofrado, tapiado, presionado, lapidado, soportando sobre su materialidad toda la tensión y hostilidad de lo artificial, de lo industrial, de lo intelectual. El peso y la carga del pseudo-progreso. El artista presenta paisajes acotados (y ahogados), una suerte de paraísos prefabricados en la búsqueda del mejor ornamento para las nuevas ciudades, etiquetadas como sustentables, en un alarde de supremacía y superioridad moral de un capitalismo patriarcal salvaje.

Pero no se confía plenamente al desaliento y a la desesperanza. El trabajo de Villamide se sitúa (y nos sitúa) siempre en una investigación y una exploración continuas, persiguiendo la belleza y rastreando la evocación en cada trazado, en cada gesto. En esa construcción cultural del paisaje, en esa articulación de las imágenes mentales, esa naturaleza pensada y reflexionada se articula lenguaje. Las líneas que dibujan el horizonte connotan palabras, frases, expresiones. Y la contemplación, a la que el artista insiste en volver como último salvoconducto para la supervivencia del ser humano, la que hace emerger las palabras y el pensamiento crítico. Nos pensamos, nos reflexionamos en el paisaje, en esas reverberaciones de la naturaleza perdida, en ese ecosistema primigenio que vemos agotarse hoy en nuestras sociedades anestesiadas. Solo esa necesidad emocional de seguir formando parte de él, puede ser su salvaguarda. Y, en definitiva, también la nuestra.

Christian Villamide profundiza en esta muestra en la cruel distancia con lo natural. Visibiliza esa brecha, cada vez más insalvable, que me hace recordar esa magnífica intervención de Doris Salcedo en la Tate Modern en 2007: "Shibboleth". Esa profunda grieta de 167 metros que simbolizaba el gran agujero que existe entre la humanidad y la falta de humanidad, hoy cobraría nuevos significados, rezumando los actuales conflictos bélicos (inimaginables hace más de una década), las reiteradas vulneraciones de los derechos humanos, el maltrato a los flujos migratorios, la devastación de bosques y selvas, la explotación salvaje de los recursos naturales, el negacionismo ante el cambio climático y un largo etcétera que dibuja un presente y un futuro (si aún existe) profundamente desolador. Las piezas escultóricas de Villamide rescatan deshechos para tratar de esbozar posibles futuros utópicos, nuevos paisajes reflexivos, anhelando alguna reacción de la especie humana. El escombro se descontextualizan para dignificar materiales y volverse texto, poesía y reflexión. Las cartografías y los planos se transforman en espacios de exploración, evidenciando la intervención y la planificación premeditada para el sometimiento humano, en esa ansia de racionalizar y "ordenar" los espacios naturales, de aplicar límites y barreras, de contener y dirigir el crecimiento. Villamide visibiliza así las malas praxis de las sociedades contemporáneas, clamando por una vuelta urgente a la reflexión y al sentido común, al respeto, al cuidado, en un acto necesario para reconducir la palabra y el pensamiento hacia el rescate de lo natural.

Puede ser la última oportunidad para cambiar nuestra forma de habitar el mundo y para reivindicarnos  parte de él, antes del final de todas las selvas.

Paula Cabaleiro

Comisaria

Actividad realizada con la ayuda del Ministerio de Cultura